Heksen en de hekserij

Oktober is de maand van de heksen met Halloween (31 oktober) als hoogtepunt. Heksen staan momenteel in het middelpunt van de belangstelling. Het is een trend om excuses te maken voor de gruweldaden die onze verre, verre voorouders hebben begaan. Hoewel de huidige generatie er part nog deel aan heeft gehad moeten we ons diep schamen voor het slavernij verleden. Maar wat te denken van de heksenvervolging?

Vanaf 1450 tot 1750 werden in Europa duizenden onschuldige vrouwen gemarteld en op de brandstapel verbrand omdat ze een heks zouden zijn. In landen om ons heen worden die vrouwen nu gerehabiliteerd. In Nederland is dat nog niet het geval. Maar de gemeente Roermond, waar in de middeleeuwen de meeste heksen zijn vermoord, vindt dat ook Nederland zijn excuses moet maken en de heksen rehabiliteren.

De heks zoals we die als kinderen leerde kennen, is een schimmig sprookjesfiguur. Ze heeft een haakneus met een wrat, is gekleed in een lange zwarte jas, draagt een punthoed en haar schelle stem gaat je door merg en been. Overdag brouwt ze haar gemene toverdrankjes en ’s nachts vliegt ze rond op haar bezemsteel. In haar nabijheid is altijd een zwarte kat en in haar woning leven grote, giftige vogelspinnen en overwinteren de vleermuizen. Een heks zaait oorlog en verderf. Maar klopt dat beeld met de werkelijkheid?

Het zal inmiddels een jaar om twintig geleden zijn dat ik begin november een bezoek bracht aan de Margarita de heks van Appelscha. Ik werd hartelijk in haar sfeervolle museumboerderij ontvangen. Mijn gastvrouw voldeed niet aan het beeld hierboven geschetst. Maar de entourage deed dat wel. Inmiddels is museum de Heksehoeve een begrip in de regio en een geliefd uitje voor gezinnen met kinderen. In het landgoed rondom de boerderij worden tal van rituelen opgevoerd waar je aan mee kunt doen. Er is vooral veel aandacht voor de natuur. De Heksehoeve is fun en educatie tegelijk. Een aanrader.

Het gerucht gaat dat er zwarte en witte heksen bestaan. De witte goede heks herkent zich maar ten dele in de sprookjesfiguur zoals ik heb geschetst. Er staat geen potje op het vuur te pruttelen en er huizen geen vleermuizen of vogelspinnen in haar woning. Hooguit kun je verwelkomt worden door een zwarte kat. Maar de glazen bol, tarotkaarten en de wichelroede behoren wel tot haar standaarduitrusting. Een heks voorspelt namelijk ook onze toekomst.

Maar de toekomst voorspellen is ondergeschikt aan de toekomst naar je hand zetten. Heksen willen ons doen geloven dat al onze wensen uitkomen indien we de juiste rituelen hanteren. De natuur is ons daarbij behulpzaam. De stand van de sterren en de stand van de maan spelen een belangrijke rol in de hekserij. Is de moderne heks een actrice die een spannende theatervoorstelling geeft? Daar lijkt het wel vaak op. Lekker griezelen…

Sommige heksen begeven zich op het dubieuze pad van de alternatieve genezer. Nu bestaan er duizenden onschuldige huismiddeltjes tegen evenzovele kwalen. En wetenschappelijk is de werking van de placebo’s aangetoond. Als een heks met overtuiging wortelen aanbeveelt voor laten we zeggen hoofdpijn, dan bestaat de kans dat het werkt omdat we er in geloven. Zolang de heks put uit het arsenaal van zelfhulpmiddelen is er weinig aan de hand. Indien ze haar eigen (tover)middeltjes gaat maken moeten we oppassen. Maar dat zal niet zo vaak voorkomen.

Terug naar het begin van dit verhaal: de rehabilitatie van de middeleeuwse heksen. Ik heb wat moeite met schuld bekennen aan iets dat minimaal 270 jaar geleden heeft plaatsgevonden. Maar het is wel goed om te laten zien dat hekserij nooit heeft bestaan en de verdachte personen destijds onschuldig zijn vermoord.