De Mummies van ons land

Mummies spreken tot de verbeelding en vinden we niet alleen in Egyptische Pyramides maar ook in ons eigen land. Het verschil tussen de Egyptische mummies en de mummies die in ons land zijn gevonden is dat de Egyptenaren hun doden balsemden en de mummies bij ons spontaan ontstaan zijn. En dat is een bijzonder verschijnsel waarvoor de wetenschap, in tegenstelling tot de veenlijken, nog geen definitieve verklaring heeft.

Het is 1765 als timmerlieden tijdens houtsnijwerkzaamheden in de Nicolaaskerk te Wiuwert bij toeval 11 gave lichamen vinden in de grafkelder. In paniek renden ze de kerk uit. Sindsdien is de in 1609 door de adellijke familie Van Walta aangelegde grafkelder omgeven door raadsels.

Zeven mummies zijn bij onderzoeken in de voormalige Universiteit van Franeker tot botten en schedels vergaan. Die zijn in twee gesloten kisten teruggekeerd naar Wiuwert. Eentje is gestolen, waarschijnlijk richting Amerika maar bewijs is nooit geleverd. Van wat Franse soldaten er rond 1800 mee hebben uitgespookt bestaan helaas alleen vage verhalen en geruchten. De kleren zijn vergaan, maar de lichamen van de resterende vier mensen liggen er nog altijd.

Dit zijn een meisje van veertien dat circa 1610 aan tuberculose is overleden, een vrouw die circa 1618 een rustige (ouderdoms)dood is gestorven, een man die een pijnlijke dood heeft gehad vanwege een kaakabces en de goudsmid Stellingwerf die zo op het oog vredig is overleden en als laatste is begraven in de kelder, in 1705. Het is nog steeds wetenschappelijk niet bewezen hoe het kan dat de lichamen al vanaf 1609 zó goed bewaard blijven.

De familie Van Walta had vele bezittingen in Friesland. Van de Walta State bij Wiuwert tot de Walta Stins in het centrum van Sneek. De familiekelder in de Nicolaaskerk van Wiuwert is een nog altijd aanwezig element van deze gloriejaren.

De Walta State bleef familiebezit en werd een soort buitenhuis, totdat in 1675 de protestantse groepering van Jean de Labadie (Labadisten) er met tweehonderd mensen kwam wonen. Ze kregen Walta State in bezit, maar hebben het in 1725 moeten verkopen omdat het geld op was. De groepering is uiteen gevallen en de nieuwe eigenaren van Walta State hebben de state in 1733 afgebroken.

Wie ook in of nabij de kerk begraven lag was de hoogbegaafde Anna Maria van Schurman zij was de allereerste vrouwelijke student van Europa en overleed in 1678 in Wiuwert in een tijd waarin de notabelen in de grafkelder van de kerk werden begraven.

Maar Anna Maria, die als allereerste Europese vrouw aan de universiteit studeerde (Utrecht 1636) werd anoniem aan de noordkant van de Nicolaaskerk begraven. Waarom anoniem? Zij was toch iemand die in meer dan tien Europese en Oosterse talen schreef en sprak, wereldfaam verwierf, correspondeerde met vele beroemdheden uit die tijd, schreef en schilderde?

Wat is de reden dat zo’n wereldbefaamde vrouw – op haar manier voorvechtster van vrouwenrechten – zo vergeten kon worden? Welk geheim heeft de bewust ongetrouwde Anna Maria met zich mee het graf in gedragen? Waarom beloofde zij haar vader op diens sterfbed nooit te zullen trouwen en wat is de werkelijke betekenis van haar woorden ‘mijn liefde is gekruisigd ‘?

De vochtigheidsgraad en de luchtcirculatie zouden de verklaring voor de mummies kunnen zijn. Tot die (voorlopige) conclusie kwamen de wetenschappers van de universiteit van Leiden in 1954 bij hun onderzoek naar de 21 mummies van Tholen. De mummies van Wiuwert zijn dus niet de enige maar wel de meest bekende ook omdat de grafkelder van Wiuwert in de zomer een toeristische attractie is.

Tholen houdt haar mummies veilig opgeborgen in loden kisten in een waterdichte kelder, niet te bewonderen door het publiek.

Op 7 januari 1947 in bijzijn van burgemeester en kerkvoogden, werd de graftombe in de Thoolse kerk ontsloten. Er werden 21 eikenhouten lijkkisten aangetroffen. Bij het openen ervan stuitte het gezelschap op de gemummificeerde lijken van mannen, vrouwen en kinderen. Vrijwel zeker gaat het om leden van de Thoolse magistratenfamilie Van Vrijberghe. Ze leefden in de 17e eeuw. Op een grafsteen stonden slechts 6 namen. Het blijft een raadsel wie de andere 15 personen zijn. Ze zijn in 1954 herbegraven in een waterdichte kelder onder het noorderportaal van de kerk.

De vondst van de mummies in Tholen was belangwekkend nieuws voor het Anatomisch-embryologisch Laboratorium van de Rijksuniversiteit Leiden en de Commissie voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek. Een delegatie van hoog opgeleide heren bezocht de graftombe voor nader onderzoek. De wetenschappers namen een paar botten mee die nog in Leiden aanwezig zijn. Een onlangs verzoek om DNA-onderzoek werd door universiteit afgewezen wegens gebrek aan budget.

Op twee plaatsen in ons land zijn mummies gevonden. In beide gevallen betreft het overledenen uit de periode 1600 – 1700. De mummies werden bij toeval ontdekt tijdens restauraties van de kerken. Ons land telt nog honderden oude kerken en grafkelders. Kunnen we in de toekomst nog meer van dit soort vondsten verwachten of zijn de mummies van Wiuwert en Tholen echt uniek?

Die vraag is moeilijk te beantwoorden maar zeker in de vorige eeuw zijn de graven in kerken geruimd voor de aanleg van vloerverwarming. Ook hebben vele kerken een nieuwe bestemming gekregen. De kans op nog een kelder met mummies is klein.