Anna Maria van Schurman (1607 – 1678)

We vinden het heel normaal als vrouwen studeren en na het voltooien van hun studie worden beloond met een goede baan. In sommige vakken, zoals de rechtspraak, hebben vrouwen de overhand. Wetenschappers van naam zijn steeds vaker van het vrouwelijk geslacht.

Vier eeuwen geleden was de positie van vrouwen volkomen anders dan nu. Vrouwen met bijzondere gaven werden nauwelijks opgemerkt. Maar Anna Maria van Schurman (1607 – 1678) was een uitzonderlijk talent dat wel de kans kreeg om zich te ontplooien. En hoe! Anne Marie bezat zoveel kwaliteiten dat we haar gerust een wonder mogen noemen. Ik heb haar geplaatst in de categorie onverklaarbaar omdat haar dood omgeven is met raadsels.

Anne Maria geboren in Keulen verhuisde met haar ouders naar Nederland en was hoogbegaafd. Toen ze drie jaar was kon ze lezen en als 11-jarige blonk ze uit in Latijn en Grieks. Door zelfstudie ontwikkelde zij zich razendsnel. Revius noemde haar in een gedicht in 1624. Ze correspondeerde met Daniel Heinsius en Jacob Cats.

Naar aanleiding van een door haar geschreven betoog in Latijn over de geschiktheid van de vrouwelijke geest voor de wetenschap en letteren, werd ze in 1636 als eerste vrouw in Europa toegelaten tot een universiteit. Dat was de universiteit van Utrecht. Omdat vrouwen in die tijd niet mochten studeren nam ze in de collegezalen plaats achter een gordijn zodat de mannelijke studenten haar niet konden zien.

Ze was theoloog en humanist en schreef een aantal verhandelingen over theologie in het Latijn. Ook spande ze zich in voor onderwijs aan vrouwen. In 1638 had zij een verhandeling geschreven over het recht van vrouwen om een wetenschappelijke opleiding te volgen. Die verhandeling verscheen in 1641 in druk en had reacties uit heel Europa tot gevolg.

Als taalkundige beheerste ze maar liefst 11 talen: Frans, Duits, Engels, Latijn, Grieks, Hebreeuws, Chaldeeuws, Armeens, Ethiopisch, Arabisch en Syrisch.

Maar dit multitalent was ook bedreven in de kunst. Als 6-jarige blonk ze uit in de knipselkunst later werden haar pastelportretten geprezen. Ze maakte naam als dichteres. Ook was ze opvallend goed in de gravuretechniek. In 1643 werd ze erelid van het Sint-Lucasgilde van schilders. Anne Maria had nog een opvallende hobby: het verzamelen van insecten. Haar omvangrijke collectie is te zien het museum van Franeker.

Anna Maria van Schurman was een beroemdheid en er hingen portretten van haar in de Italiaanse Academie van de Wetenschappen en het koninklijke paleis in Stockholm. De lijst van vooraanstaanden kunstenaars en wetenschappers waarmee ze contacten onderhield is bijna onuitputtelijk. Ik noem er slechts enkele: Jacob Cats, Anna Roemers Visscher, Caspar Barlaeus, Constantijn Huygens en René Descartes.

Als zo’n internationale beroemdheid komt te overlijden is dat nieuws en verwacht je een druk bezochte uitvaart. Maar dat was niet het geval. Over haar sterfdatum bestaan zelfs twijfels. Het kan  4, 5, of 14 mei 1678 zijn geweest. En er was nog iets: Anna Maria is nooit getrouwd geweest. Dat ze nooit in het huwelijk zou treden had ze aan haar vader beloofd. Onder elke brief zette ze haar lijfspreuk “Mijn liefde is gekruisigd”, een verwijzing naar haar maagdelijkheid en kuise, christelijke leven.

Misschien moeten we de oplossing van het raadsel over haar sterfdatum zoeken bij de Labadisten. Een mystieke sekte onder leiding van de Fransman Jean de Labadie, een gereformeerd predikant en voormalig katholiek priester. In 1669 sloot Anna zich bij de sekte aan. Eerst in Amsterdam en toen de sekte gedwongen verhuisde naar Friesland en de Walta State in Wiuwert kocht, ging ze mee. Voor veel van haar contacten in de wetenschappelijke wereld was haar keuze onbegrijpelijk. Ze verkocht haar kunstwerken, bibliotheek en andere bezittingen en schonk de opbrengst aan de beweging. Als Jean de Labadie in 1674 komt te overlijden neemt Anna Maria de leiding over.

De sekte, die het ware geloof predikte, was omstreden. Mogelijk is Anna verweten dat ze lid van de sekte werd hoewel er meer getalenteerde en hoogbegaafden zich bij de Labadisten hadden aangesloten. In ieder geval stierf Anna Maria in de anonimiteit. We weten dat ze ligt begraven nabij de kerk van de mummies. Meer is niet bekend.